Analiza transakcyjna to teoria osobowości oraz nurt w psychoterapii zapoczątkowany w latach 50. XX wieku w Stanach Zjednoczonych. Jej twórcą był Eric Berne, psychoanalityk, który zauważył, że analiza wewnętrznych konfliktów pacjenta może być niewystarczająca do prowadzenia skutecznej i nieprzeciągającej się w czasie psychoterapii, gdyż nie uwzględnia ona społecznego aspektu funkcjonowania jednostki (Berne, 1961).
Wg twórcy metody Erica Berne'a analiza transakcyjna to:
- system psychoterapii oparty na analizie pojedynczych transakcji oraz ich serii, które zachodzą podczas sesji terapeutycznej;
- teoria osobowości oparta na badaniu specyficznych stanów Ja;
- analiza poszczególnych transakcji za pomocą diagramów transakcyjnych, tzw. analiza transakcyjna właściwa (Jagieła, 2012, s. 24).
Analiza transakcyjna czerpie z takich podejść psychoterapeutycznych jak psychoanaliza, podejście psychodynamiczne i poznawczo-behawioralne, a także z psychologii poznawczej i teorii komunikacji międzyludzkiej. Wyjaśnia ona w spójny i całościowy sposób kształtowanie się osobowości jednostki, funkcjonowanie osobowości w relacjach interpersonalnych, podejmowanie przez jednostkę określonych decyzji oraz rozwijanie się historii jej życia jako szczególnej opowieści (skryptu) o określonym zakończeniu.
Poza teorią analiza transakcyjna oferuje zbiór technik i metod, które służą zmianie w obszarze osobowości, relacji z innymi i w samym skrypcie. Zasady analizy transakcyjnej wykorzystuje się do diagnozy (także autodiagnozy) problemów, jak również planowania sposobów interwencji zarówno w pracy terapeutycznej (indywidualnej, pracy z parami, rodzinami, grupami), jak i w pracy w obszarze edukacji, poradnictwa i organizacji (Harris, 2009).
Analizę transakcyjną praktykuje się jako podejście edukacyjne, co oznacza, że pacjentów uczy się podstaw analizy transakcyjnej, tak aby z czasem uzyskali oni zdolność samodzielnego analizowania i rozumienia własnych zachowań, myśli i emocji, a także transakcji i gier, które rozpoczynają i w które wchodzą. Warto podkreślić, że pojęcia z zakresu analizy transakcyjnej wyjaśniane są prostym językiem, co ułatwia pacjentom ich zrozumienie, nauczenie się i stosowanie. W wyniku terapii pacjent uzyskuje wgląd i staje się świadomy nakazów, przyzwoleń i zakazów, które kierują jego zachowaniem i odczuwaniem. Dzięki temu może on te zapisy nie tylko zanalizować, ale także, jeśli są nieprawdziwe, nieadaptacyjne lub ograniczające, zmodyfikować lub odrzucić.
Założenia filozoficzne
Podmiotowe traktowanie pacjenta wynika z założeń filozoficznych analizy transakcyjnej, która uznaje, że:
- wszyscy ludzie w swojej istocie są w porządku (OK);
- każdy człowiek, w zależności od swoich możliwości, ma zdolność do myślenia;
- ludzie sami decydują o swoim przeznaczeniu, a decyzje te mogą się zmieniać, gdyż są oni zdolni do brania odpowiedzialności za własne życie (Jagieła, 2012, s. 24).
Dla kogo jest odpowiednia
Analiza transakcyjna jest podejściem uniwersalnym, które można stosować zarówno w pracy z osobami zdrowymi psychicznie, tak dorosłymi, jak i dziećmi (przekaz dostosowuje się do etapu rozwoju myślenia), z osobami z niepełnosprawnością intelektualną, a także z osobami cierpiącymi na zaburzenia afektu (depresja, zaburzenia lękowe), zaburzenia osobowości, choroby psychiczne (schizofrenia, choroba afektywna dwubiegunowa) oraz z osobami uzależnionymi.